Last Updated on 22 Şubat 2026 by Turizm Günlüğü
Ne harika yer burası!
Nereden buldun bu Datça’yı
Elimle koymuş gibi buldum
Can YÜCEL
Datça’nın Sessiz Tanıkları: İskele Yeni Mezarlığında Kültürün İzleri
Datça’ya gidip de İskele Yeni Mezarlığını ziyaret etmemek olmaz. Nitekim bir yörenin kültürüne ait izleri mezarlıklarda da bulmak mümkündür. Datça’da Alevi Türkmen Tahtacıların olduğunu duymuştum. 2024 yılında Datça’ya tatile gittiğimde hem onların kültürüne ait izler görmek, hem de ünlü şair ve çevirmen Can Yücel’in mezarını ziyaret etmek için mezarlığa gittim. Mezarlıkta bazı ilginç şeylere şahit oldum ve fotoğraflarını çektim. Aşağıdaki fotoğraflarda görüleceği gibi bazı mezarlara sarıklar veya yazmalar bağlanmış, mezarlar üzerinde su kapları/testileri konmuş, bazı mezarlara şekilli tahtalar dikilmiş, gayrimüslim isimli mezar taşları konmuştu. Ankara’ya dönünce Tahtacıların ölümle ilgili pratiklerini araştırdım. Karşıma, Araştırma Görevlisi Aslı Büyükokutan’ın “Muğla yöresindeki Alevi Türkmenlerin ölümle ilgili inanç ve pratikleri” isimli makale çıktı.
Moğol İstilası Sonrası Anadolu’ya Yerleşen Tahtacıların İnanç Dünyası
Bu yazıda, bin yıl önceki Moğol istilası sırasında Orta Asya’dan Anadolu’ya gelen, Batı Anadolu’nun ormanlık ve dağlık yerlerinde yurt tutan, ağaç işçiliği ile uğraştıkları için Ağaç-eri adı verilen Tahtacıların ölümle ilgili pratikleri anlatılmıştı. Makaleden öğrendiğime göre:
Muğla yöresindeki Alevi Türkmenlerde cenaze yıkandıktan sonra ölüye elbise giydirilirmiş. Kadın ve erkeğe giysileri giydirildikten sonra kefenlenirmiş. Tahtacılar içinde cenaze namazını kıldırmayı bilen kimse kalmadığından, Sünni bir imam cenaze namazını kabirliğin içindeki musalla taşında kıldırırmış. Önceden kazılmış olan mezarın tabanına bir döşek serilirmiş. Doğu-batı yönüne kazılmış olan mezarın, batı kısmına yastık konulurmuş. Baş kısmı batı yönüne gelmek üzere, cenaze kıbleye doğru yan yatar şekle getirilirmiş. Mezarın baş ve ayak ucuna birer tahta dikilirmiş. Bu tahtalara ‘Baş tahtası’ adı verilirmiş. Batı yönündeki tahtaya, ölenin adı, doğum ve ölüm tarihi yazılırmış. Fakat son zamanlarda mermer taşları tercih edilmekteymiş. Bu taşın üzerine, ölenin kimlik bilgilerinin yanı sıra bazı sözler de yazmaktalarmış.
Kaz Ayağı, Sarık ve Yazmalar: Mezar Taşlarının Anlattıkları
Büyükokutan şöyle devam ediyor: Mezar taşlarından ayak ucuna dikilenlerde, daha eski mezarlarda “kaz ayağı”nı sembolize eden ve mezarın bir Tahtacı Türkmen’e ait olduğunu gösteren işaretler bulunmaktadır. Mezarda yatan ölünün cinsiyetine göre sarık ya da yazma bağlanmaktadır. Yine evlilik yaşına gelmiş ama evlenemeden ölen genç kız ve erkeklerin mezarına kırmızı bayrak, şehit mezarlarına da Türk bayrağı dikilmektedir. Mezar taşlarının baş kısımlarına ay yıldız yaptırıldığı da gözlemlenmiştir. Mezarların yanında, mezar sahipleri tarafından dikilen selvi, dut ve meyve ağaçları bulunmaktadır. Mezar susuz bırakılmayacağından, mezarların yanında daima su testisi ya da pet şişe bulundurulmaktadır.
Datça’da Birlikte Yatanlar: Hoşgörünün Mezarlığı
İskele Yeni Mezarlığında sadece Aleviler değil, Sünni Müslümanlar, gayrimüslimler de yatmaktadır. Bu yönüyle yeni mezarlık bir ‘hoşgörü mezarlığı’dır. Mesela mezarlıkta Köy Enstitülerini kuran Milli Eğitim Bakanı (Sünni) Hasan Ali Yücel’in oğlu Can Yücel, Peter Sprotte ve Jeff Evans bulunmaktadır. Keskin bir siyasi farkındalığı da bulunan Can Yücel, öldüğü sene (1999) yayımlanan şiir kitabında ‘Mekânım Datça olsun’ diyerek, buraya gömülmek istemişti. İki gayrimüslim ismin ne iş yaptıklarını tesbit edemedim. Ama Peter Sprotte’nin adına hayrat çeşmesi yaptıracak, Jeff Evans’ın da mezar taşına ‘yerli olarak gittim’ yazdıracak kadar Datça’yı sevdiklerini anlıyorum.
“Ne Kadar Yalansız Yaşarsak O Kadar İyi”
Fakat benim için en anlamlısı Can Yücel’in mezarıydı. Mehmet Aksoy’un yaptığı Güneş içinden doğarak gelen bir ceninin (Can Yücel’in?) canlandırıldığı mezar taşının, mezarın üstündeki küçük havuza 2011’deki anma gününde şarap döküldüğü gerekçesiyle, tahrip edildiğini biliyordum. Bu durumu ‘hoşgörü mezarlığı’na sahip Datça’ya yakıştıramamıştım. Bu yüzden mezarlıkta önce onun mezarını ziyaret ettim. Üç yıl sonra mezarı yeniden yapan Mehmet Aksoy Can Yücel’in 1974 tarihli Sevgi Duvarı isimli şiirinin şu son mısrasını tekrar kazımıştı: NE KADAR YALANSIZ YAŞARSAK O KADAR İYİ. Can Yücel’in yalan düşmanlığına katıldığını göstermişti. Ahmet Kaya da şiiri çok beğenmiş olacak ki onu besteleyerek, şarkısını 1990’da aynı isimle seslendirecekti. (https://youtu.be/5Nr_9otwblg?si=CfkNa7yH4WnGcWpG) 2020’de ölen eşi ressam Güler Yücel de 21 yıl sonra çok sevdiği kocasının yanına gömülecekti.
Kalabalığın Dışında Bir Saygı Mekânı
Datça ve çevresi yazın serin kışın ılık olduğundan, Datça’ya her mevsim gidebilirsiniz. Fakat son yıllarda tatilcilerin gözdesi olduğundan kalabalıklaşan Datça’dan farklı olarak mezarlık, dini bayram arefeleri dışında her zaman tenha olmaktadır. İskele Yeni Mezarlığına (‘hoşgörü mezarlığı’) giderek, Tahtacılara ve Can Yücel’e saygı duruşunda bulunabilir veya ruhlarına Fatiha okuyabilirsiniz.
Ben de bu yarımadayı
Kucağıma kapıp öleceğim,
Ne gâvurun, ne müslümanın…
Hiçbiriniz görmeyeceksiniz artık o güzel yeri
İşte bu şairin ve ölümün emri…
Can YÜCEL
Eski Datça’da Can Yücel’in İzinde
NOT: Mezarlığı ziyaret ettikten sonra bugün artık oteller, lokantalar ve barlarla dolu bir yer haline gelmiş olan eski Datça’yı ve Can Yücel’in buradaki evini de (Can Evi) görmeye gidebilirsiniz. Ziyarete kapalı olan Can Evi’nin kapısı, onun şiirleri ve eşi Güler Yücel’in resimlerinin güneşten solmuş kopyaları ile dolu. Can Yücel ve eşi bu evde 1980’lerin sonundan itibaren oturmaya başlamış. Güler Yücel resim yaparken, kendisi de şiirler yazmış. Can Yücel’in sıkça uğradığı Orhan’ın Yeri’nde ise ‘Can Baba burada’ yazısının altında fotoğraf çektirebilirsiniz.
Yazan: Fatih Turgay ELDEM, MA
- Kaynaklar (Opsiyonel):
Büyükokutan A., “Muğla Yöresi Alevî Türkmenlerinde Ölümle İlgili İnanç ve Pratikler”, Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, XXI/2007-Bahar - Yücel, C., Mekânım Datça Olsun, Modern Türk Edebiyatı Klasikleri, 1. Basım, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2024
- https://bianet.org/haber/can-yucel-in-mezari-parcalandi-132238 (E. T.: 27/11/2024)
- https://youtu.be/5Nr_9otwblg?si=CfkNa7yH4WnGcWpG (E. T.: 27/11/2024)
